گزارش سفر گروه تحقيقاتي مؤسسة طوبي به كشور هندوستان 

گروه تحقيقاتي طب سنّتي حكمت سراي طوبي از تاريخ 13/2/ ـ 25/1/85 از تهران عازم دهلي نو شده هدف اصلي اين گروه آشنايي با مراكز آموزشي و درماني مربوط به طب سنتي در اين كشور پهناور بود. اعضاي گروه شامل استاد ناظم مدير مؤسسه و مدرس طب ايراني، دكتر مواظب پزشك و درمانگر طب سنتي، محسن رسولي ماساژور و دانوش آذرگين دانشجوي رشته گياهان دارويي بودند.
در ابتدا اطلاعات مختصري راجع به کشور هند:
هند هفتمين كشور بزرگ دنيا و دومين كشور از نظر جمعيت است.
اين كشور در بسيار از شاخه‎هاي علوم مثل بيوتكنولوژي، فناوري اطلاعات، انرژي اتمي، پرتاب ماهواره، علوم پزشكي و كشاورزي در رديف كشورهاي قدرتمند جهان است.
هند عليرغم جميعت زياد و دارا بودن يك ششم مصرف‎كنندگان جهان، توانسته است علاوه بر خودكفائي در محصولات كشاورزي توفيق صادرات قابل توجهي خصوصاً در زمينه گندم، برنج، شكر و چاي داشته باشد.
پايتخت هند شهر دهلي است كه 13 ميليون نفر جمعيت دارد. هندوستان داراي 35 شهر بزرگ با جمعيت بالاي يك ميليون نفر است كه مهمترين آنها بمبئي با 5/16 ميليون نفر، كلكته 5/13 ميليون نفر، مدرس 5/6 ميليون نفر، بنگلور حدود 6 ميليون نفر، حيدرآباد 5/5 ميليون نفر و احمدآباد 5/4 ميليون نفرمي باشند.
چهار رويداد اسلامي عيد قربان، عاشورا، ميلاد حضرت رسول (ص) و عيد فطر از سوي دولت هند جزء تعطيلات اين كشور هستند.
بر اساس آمارهاي رسمي جمعيت هند بالغ بر يك ميليارد نفر است كه 17% جمعيت دنيا را تشكيل مي‎دهد. حدود 72% اين افراد در مناطق روستايي زندگي مي‎كنند.
آمار رسمي دولت هند 114 زبان را در سراسر هند معرفي مي‎كند كه 22 زبان داراي جمعيت بالاي يك ميليون نفر است بيش از 1600 زبان و لهجه در هند وجوددارد. زبان رسمي دهلي به ترتيب انگليسي، اردو و هندي است. رايج‎ترين زبان هندي است كه در كنار انگليسي كه زبان تجارت و تحصيل عاليه است، تقريباً در سراسر هند آموزش داده مي‎شود. 32 زبان به طور رسمي در امور قضائي، سياسي، آموزشي، چاپ، نشر و رسانه‎ها مورد استفاده قرار مي‎گيرند.
زبان فارسي هشت قرن پيش وارد هند شد، 700 سال بر تارك انديشه، روابط، سياست، اقتصاد و فرهنگ مردم هند حاكميت داشت و مي‎درخشيد به طوري كه كليه آثار مهم فرهنگي، مذهبي، سياسي، ادبي، مكاتبات، اسناد شخصي و دولتي و احكام قضائي هند به زبان فارسي نوشته مي‎شد كه پروفسور عثمان كاردار فرهنگي سابق هند در ايران گفت 700 سال تاريخ هند به غير از كتب فارسي در منبعي ذكر نشده است.
5/80% درصد جمعيت هند پيروان دين هندو، 4/13% مسلمان، 3/2% مسيحي، 9/1% سيك، 8/0% بودائي‎، 4/0% جينيست و 6/0% ساير اديان را تشکيل مي دهند.
شيعيان حدود 3% كل جمعيت هند يعني بيش از 28 ميليون نفر مي‎باشند و نقش مهمي در تمدن دوران اسلامي هند در شمال به مركزيت لكنهو و در جنوب به مركزيت حيدرآباد دكن و ميسور داشته‎اند.
زرتشتيان از مهم‎ترين اقليتهاي ديني هند هستند كه به ايراني و پارسي معروفندکه 5 قرن پيش از ايران به هند مهاجرت كرده‎اند و بيشتر در مناطق مختلف گجرات و مهاراشترا به مركزيت بمبئي اقامت دارند. اگرچه جمعيت آنان كمتر از 200 هزار نفر است اما نزديك به 17% اقتصاد هند را در دست دارند.
گروه ديگري از اقليتهاي مذهبي كه جمعيت اساعيليها يا بهراها هستند که از ايران نشأت گرفته‎اند وداراي قدرت اقتصادي مهمي در هند هستند صاحب يكي از كمپانيهاي معروف از اين فرقه جزء 10 ثروتمند بزرگ جهان است.
بر اساس آخرين آمار منتشر شده 5/58% مردم بالاي 15 ساله هند باسواد هستند.
هند با توجه به جمعيت بسيار زياد و شرايط آب و هوايي از وضعيت بهداشت مطلوبي برخوردار نيست.
21% از مردم هند از سوء تغذيه رنج مي‎برند. بر اساس آمار سال 2004، 5/0% مردم برابر با 1/5 ميليون نفر به بيماري ايدز مبتلا هستند.
پول رايج اين كشور روپيه است كه اجزاء آن پيسه (يك صدم روپيه) مي‎باشد. هر دلار برابر با 45 روپيه مي‎باشد. نزديك به 20% از سرزمين هند پوشيده از جنگل است. اين كشور سالانه پذيرايي بيش از 5/2 ميليون نفر گردشگر خارجي است. ميزان صادرات اين كشور 62 ميليارد دلار، ارزش ذخاير ارزي 29 ميليارد دلار، نرخ رشد اقتصادي 5/8% و حجم مبادلات اقتصادي با ايران بيش از 3 ميليارد دلار (در سال 82)
اطلاعات فوق از كتابچه نگاهي به هند چاپ سفارت ايران در دهلي نو گزينش شده‎اند. اما ديد كلي كه پس از 2 هفته اقامت در دهلي به دست آمد.
جمعيت بالاي اين كشور، به خصوص تراكم بيشتر در مناطق دهلي كهنه و برخي مناطق دهلي نو و بي‎توجهي به نظافت غالب اين مناطق رها بودن گاوها و سگها در شهر و زندگي آنان در كنار مردم ديد ناخوشايندي به شخص مي‎دهد، اما سفر به مناطق بالاي شهر و برخي نقاط حاشيه دهلي كه داراي فضاي سبز زيبا، خيابانهاي كم ترافيك و خانه‎هاي بزرگ ويلائي و ساختمانهاي بلند، انسان را نگرش ديگري مي‎بخشد.
بازديدهاي انجام شده در اين مدت شامل ديدار از حكيم شكيل در سنبل، دانشگاه همدرد، مركز فروش و داروخانه همدرد، بيمارستان طب سنتي همدرد، بيمارستان آيورودا، كارخانه داروسازي طب سنتي در مانيسر و برخي مساجد و معابد و ساير نقاط ديدني دهلي.
دوشنبه: پس از هماهنگي خانه فرهنگ ايران با اوصاف علي، به دانشگاه همدرد رفتيم. اين مجموعه عظيم كه اينك 100 سالگي تأسيس خود را جنش مي‎گيرد، در ابتدا به همت حكيم عبدالمجيد و به عنوان مركز درماني فعاليت خود را شروع كرد تا اين‎كه در 17 سال پيش رسماً از سوي دولت هند مورد تأييد قرار گرفت و در كنار آموزش طب يوناني (طب سنتي ايران)، ديگر رشته‎ها را نيز در دستور كار آموزش خود قرار داد. ايرانيهاي بسياري در اين دانشگاه مشغول به تحصيل هستند كه علت آن مسلمان بودن دست‎اندركاران اين مجموعه و همچنين مورد تأييد بودن اين دانشگاه از سوي وزارت علوم ايران به عنوان يك دانشگاه درجه يك است.
اين دانشگاه علاوه بر ارائه رشتهاي متفاوت در مقطع ليسانس و فوق ليسانس در بعضي رشته‎ها در مقطع Ph.d نيز دانشجو مي‎پذيرد.
گروه تحقيقاتي مؤسسه طوبي از بخشهاي مختلف كالج طب يوناني اين دانشگاه بازديد داشت و با اساتيد و دانشجويان اين دانشكده گفتگو نموده. دانشجويان طب يوناني در دوره ليسانس B.u.m.s 5/5 سال تحصيل مي‎كنند كه 5/4 سال درس تئوري و يك سال كار عملي انجام خواهند داد. دانشجويان در صورت تمايل مي‎توانند پس از 3 سال مدرك دكترا در طب يونان اخذ نمايند. پيش نياز ورود به اين دوره داشتن ديپلم كامل متوسطه با شرط گذراندن دروس شيمي، فيزيك و زيست‎شناسي است. دوره ديگري كه به تازگي قرار است در اين كالج برگزار شود. دوره كوتاه مدت فراگيري طب يوناني است كه به مدّت 6 ماه و با شهريه 1000 دلار و هزينه خوابگاه 350 دلار، با پيش نياز حداقل ليسانس علوم كاربردي براي علاقمندان خارجي برگزار مي‎شود.
دانشكده طب يونان شامل 7 بخش مي‎باشد:
1ـ بخش كليات: (fundamentals of Unain medicine)
2ـ تشريح و مفردات (Anatomy and Physiology)
3ـ علم الادويه (Unani Pharmacy)
4ـ حفظ الصحه (Preven and Social Medicine)
5ـ معالجات (Medicine)
6ـ امراض نسوان و قابله (Gynaecology and Obstetrics)
7ـ جراحيات (Surgery)
لازم به ذكر است كه طب يوناني، كتب طب قديم ايران است كه دانشمندان و اطباي بزرگ ايراني چون رازي و بوعلي آن را به رشته تحرير آورده اند. اين كتابها غالباً به زبان اردو ترجمه شده و در دانشكده‎هاي طب يوناني هند تدريس مي‎شوند.
برخي از اين اساتيد چون اوصاف علي، با زبان فارسي نيز آشنايي دارند.
نكته‎اي كه بسياري از آن جمله مستشرقين بدان توجه كافي ننموده‎اند اين است كه تأليفات دانشمنداني چون بوعلي و رازي كه به زبان عربي نوشته شده باعث شده آنان را به اشتباه بزرگان طب عرب معرفي كنند.
دانشگاه همدرد شامل 7 دانشكده، دانشكده علوم بهداشت، دانشكده مطالعات اسلامي و علوم اجتماعي، دانشكده مديريت و تكنولوژي اطلاعات، دانشكده طب يوناني، دانشكده پرستاري، دانشكده داروسازي، دانشكده علوم مي باشد.
حكيم شكيل
از اهداف مهم سفر به هند آشنايي با بزرگانِ اطباي اين سرزمين پهناور بود. با پرسش از افراد آشنا به اين مطلب بارها نام حكيم شكيل را شنيديم. حكيم محمد شكيل جعفري آنولوي دونكر سراي سنبهل يوپي پيرمرد مسلمان شهر سنبل سالهاست كه با مهارت خاصي كه در نبض‎گيري دارد پذيراي بيماران از گوشه و كنار هند و حتي كشورهاي خارجي است. اهميت او به كارش تا آن حدّي است كه دعوت مكرر سفر به ايران را به دليل مراجعات مردم رد كرده است.
سنبل 150 كيلومتر با دهلي فاصله دارد. سفر به اين شهر به دليل شلوغي جاده و ناهموار بودن آن 4 ساعت طول كشيد. وقتي رسيديم بيماراني را ديديم كه در اطاقي منتظر نشسته‎اند تا يك به يك به نزد حكيم بروند. اينجا خبري از منشي و وقت قبلي نيست.
حكيم بالاي اطاق نشسته تا مراجعه‎كنندگان با تشخيص او دردهايشان را درمان كند. داروخانه در پشت اين اتاق قرار دارد و چندين نفر مشغول تهيه داروهاي تجويز شده‎اند و آنچه در آنجا به چشم نخورد، بازرسان وزارت بهداشت دولت هند بودند تا به كاري كه از نظر پزشكي امروز كاملاً غير علمي است ايراد بگيرند. مريضها كه رفتند طبيب بزرگ سنبل ما را به محل پذيرايي خانه‎اش برد. پس از پذيرائي نبض دوستانمان را گرفت و براي هر يك تجويزي كرد و برخي همچون من اصلاً چيزي نگفتيم تا حكيم به تشخيص خود از نبض و ظاهر، تشخيص خود را بگويد.
نهار را هم مهمان ايشان بوديم و بعد سنبل را به قصد دهلي ترك كرديم.

خائولي بائولي
بازار بزرگ فروش گياهان داروئي كه اكثريت آنان را مسلمانان تشكيل مي‎دهند جاي خوبي براي بازديد گروه بود. اگرچه دوستان ما موفق به تهيه مشك و عنبر براي ساخت داروي بازكننده عروق كرونر نشدند اما جنس براي خريد بسيار بود. از ورق طلا و نقره گرفته تا آمله خشك و مرباي هليله .خريد و فروش مشك را دولت هند ممنوع كرده بود و ما هم نيافتيم و عنبر را هم طبق گفته فروشنده‎اش به دليل وجود چون ناخالصي زياد دوستان نخريدند. برگ تانبول هم در آنجا مثل همه‎جاي دهلي زياد بود. آنقدر عصاره و گياههاي مختلف روي آن مي‎ريزند و بعضاً با ورق نقره و مرباي گل‎سرخ تزئين مي‎كنند كه انسان را به هوس مي‎اندازد تا جويدنش را تجربه كند.
برگ تانبول را هنديها همراه فوفل و چند گياه ديگر مي‎جوند و آب دهانشان را بيرون مي‎اندازند تا با كشيدن رطوبات مغز، ايجاد نشاط كند.

كارخانه همدرد
دانشگاه همدرد دو كارخانه داروسازي در دهلي دارد؟ يكي در قاضي‎آباد كه كارخانه قديمي است و همه داروها در آنجا توليد مي‎شود. تعداد اين داروها 600 قلم است كه اگر اقلام تكراري را كه در سايزهاي متفاوت بسته‎بندي مي‎شوند حذف كنيم به 350 مورد مي‎رسند. اكثر قريب به اتفاق اين داروها نام فارسي دارند و منباء ساخت آنها كتب طبي فارسي است كه در هند به عنوان طب يونان تدريس مي‎شود. جاي بسي تأسف كه اين داروها به راحتي و در طيف وسيع در هند تجويز و مصرف مي‎شوند اما در كشوري كه صاحب و صادركننده اين علم بود، كارخانجات داروسازي گياهي تنها از نمونه‎هاي داروئي مفرد اروپا و آمريكا كپي‎برداري مي‎كنند و اجازه ساخت داروهاي مركب مأخوذ از كتب طب ايران را ندارند و حتي نمونه محدود داروهاي وارد شده از مجموعه داروهاي داروخانه همدرد را در فرودگاه به عنوان كالاي غير مجاز ضبط مي‎كنند.
باشد تا اين علم همچنان مهجور و متروك بماند و بازار ادعاي بي‎دانشان اين فن در اين آشفته بازار گرم بماند.
تلاش براي بازديد از كارخانه قاضي‎آباد به نتيجه نرسيد و تنها موفق به ديدن كارخانه جديدالتأسيس مانيسر شديم. جايي كه كار عمده توليد شربت روح افزاست و به طور فصلي روغن بادام شيرين را نيز توليد مي کنند. اين شربت كه بازار فروش خوبي در هند دارد حاوي عصارة گياهان همراه با آب پرتقال و شكر مي‎باشد و طعم خوبي دارد. اين شربت به صورت نوشابه ملي هند درآمده و فقط كارخانه مانيسر روزانه 75 هزار ليتر از آن را توليد مي‎كند. اين شربت به عنوان يك نوشابه گياهي بي‎ضرر به برخي کشورهاي جهان من جمله آمريكا و روسيه صادر مي‎شود.

بيمارستان آيورودا
در بازديد از بيمارستان بزرگ AIIMS و از آنجا كه شيوه آموزش و درمان در اين مجموعه، پزشكي رايج بود سراغ بيمارستان آيورووا را گرفتيم. بيمارستان و مركز تحقيقات آيورودا واقع در منطقه Institutional area بزرگ‎ترين مركز درماني خصوصي آيورووا در هند است كه چندين سال پيش فعاليت خود را آغاز كرده است. در اين بيمارستان بيماران توسط پزشكان آيوروويك معاينه شده در صورت نياز به شيوه‎هاي درماني آيورودا و پانچا كارما مورد درمان قرار مي‎گيرنند. اين روشها شامل روغن مالي، ماساژ، مي‎شوند. داروخانه بيمارستان هم داروهاي آيوروديك را در اختيار مراجعه‎كنندگان قرار مي‎دهد. در قسمت اقامت بيماران اتاقهاي متفاوتي از نظر پرداخت هزينه‎ها وجود دارند كه بخشي از آنها به صورت رايگان در اختيار افراد بي‎بضاعت قرار داده مي‎شود. بيمارستان مذكور زيرنظر مجموعه Arya Naidya در شهر كرالا قرار دارد كه آن مركز بيش از 100 سال قدمت دارد و شامل مجموعه كارخانه، بيمارستان، باغ گياهان داروئي، مركز تحقيقات و ... مي‎شود.

بازديد از شوراي مركزي تحقيق در طب يونان
شايد جذاب‎ترين بازديد، ديدار از بخش تحقيقات طب يوناني، در هند بود. اين بخش، زيرمجموعه‎اي است ازيک مرکز دولتي كه روشهاي درماني آيوروديك، يوگا, درمان طبيعي، طب يوناني، سيدها و هوميوپاتي در آن مورد تحقيق و بررسي قرار مي‎گيرند.
ديدار با مجموعه اساتيد مركز تحقيقات طب يونان كه غالباً با زبان فارسي آشنا بودند و داشتن اين زبان را براي درك منابع طب يوناني كه عمدتاً به فارسي نوشته شده‎اند را ضروري مي‎دانستند بسيار ثمربخش بود. پس از اهداي دسته گل به گروه و پذيرايي گرم رئيس بخش، نوبت به معرفي آن مركز رسيد. اين بخش از سال 1979 تاكنون مشغول تحقيق در زمينه طب يونان و ميزان تأثير داروهاي ساخته شده در درمان بيماريهاي مختلف در بيماران مراجعه‎كننده به كلينيكهاي درمان طب يوناني بوده است.
آنچه بارها در اين ملاقات از سوي اساتيد اين مرکز مطرح شد، گلايه از كوتاهي در به سرانجام رساندن مراحل رسمي آموزش و درمان طب سنتي در ايران بود.آنان با تعجب مي‎پرسيد چطور شما كه خود صاحب اين دانش كهن بوده‎ايد آن را رها كرديد اما هندوستان كه پذيرنده اين علم بوده آن را گرامي داشته و در گسترش و تعالي آن بسيار تلاش کرده است.
و به راستي با وجود گرايش گسترده مردم به سوي اين دانش و فعاليت بسياري در اين بخش و پس از گذشت 28 سال از انقلاب اسلامي، عامل اين كوتاهي و عدم رشد را در كجا بايد يافت؟
اميدواريم به زودي زماني فرارسد كه افراد لايق در دانشگاههاي طب سنتي ايران دانش و تجربه لازم را بياموزند و بيماران بتوانند بر حسب اعتماد و نظر خود پزشكي آلوپاتي يا درمان طبيعي را براي مداوا برگزينند.
در پايان از مساعدتهاي عزيزان شاغل در خانه فرهنگ جمهوري اسلامي ايران در دهلي نو تشكر مي‎نماييم.

گروه تحقيقات طبي سنتي ـ حکمت سراي طوبي